Bası yarasından korunma

Bası yarası nasıl oluşur?

Bası yarası, halk arasında yatak yarası olarak bilinir. Cilt ve altındaki doku, kemik ile sert bir yüzey arasında uzun süre sıkıştığında bölgeye kan gidemez. Kan akışı kesilen doku oksijensiz kalır ve önce kızarır, sonra ölür. Bu süreç, hareketsiz kalan bir hastada saatler içinde başlayabilir.

Basıncın yanında iki etken daha hasarı hızlandırır. Sürtünme, hastanın çarşaf üzerinde kaydırılması sırasında cildin üst tabakasını soyar. Kayma kuvveti ise yatak başı yükseltildiğinde hastanın aşağı kaymasıyla derin dokuların kemikten farklı yöne çekilmesidir; bu, ciltte görünmeden derinlerde hasar oluşturur.

Nem üçüncü etkendir. İdrar, dışkı veya terle sürekli ıslak kalan cilt yumuşar ve çok daha kolay zedelenir. Bu nedenle bası yarasından korunma yalnızca döndürmekten ibaret değildir; cildi kuru, beslenmiş ve basınçtan uzak tutmayı birlikte hedefler.

Kimler risk altındadır?

Bası yarası riski, kişinin kendi başına pozisyon değiştirebilme yeteneği azaldıkça artar. Aşağıdaki gruplarda koruyucu önlemler beklemeden başlatılmalıdır.

• Yatağa veya tekerlekli sandalyeye bağımlı hastalar
• İnme, omurilik yaralanması veya ileri demans gibi nedenlerle hareket ve algısı azalmış kişiler
• İdrar veya dışkı kaçırma sorunu olan hastalar
• Yetersiz beslenen, kilo kaybeden veya sıvı alımı düşük olan yaşlılar
• Diyabet, dolaşım bozukluğu veya duyu kaybı olan kişiler
• Uzun ameliyat veya yoğun bakım süreci geçirenler
• Daha önce bası yarası geçirmiş olanlar; iyileşmiş bölge her zaman daha kırılgandır

Erken belirtiler: kaybolmayan kızarıklık

Bası yarasının ilk evresi ciltte açılma değil, parmakla bastırıldığında beyazlamayan bir kızarıklıktır. Sağlıklı ciltte kızarık bölgeye basınca renk geçici olarak solar ve geri gelir. Bası hasarında ise bölge kırmızı kalır. Koyu tenli kişilerde kızarıklık yerine morumsu, mavimsi renk değişikliği veya çevreye göre farklı ısı ve sertlik aranmalıdır.

Bu evrede basınç tamamen kaldırılırsa doku çoğunlukla birkaç gün içinde kendini toparlar. Fark edilmezse cilt açılır, sarımsı veya siyah ölü doku gelişir ve yara kas ile kemiğe kadar ilerleyebilir. Uluslararası sınıflama, bu ilerlemeyi dört evre ile evrelendirilemeyen yara ve derin doku hasarı olarak tanımlar.

Bu nedenle günlük cilt kontrolü, korunmanın en etkili adımıdır. Kuyruk sokumu, kalçalar, topuklar, dirsekler, omuzlar, kulak arkası ve yatarken yastığın değdiği baş bölgesi her gün, tercihen yıkanma veya pozisyon değişimi sırasında incelenmelidir.

Pozisyon değişikliği: nasıl ve ne sıklıkla?

Basıncı belirli aralıklarla kaldırmak, korunmanın temelidir. Avrupa Bası Yarası Danışma Paneli (EPUAP) ve ortaklarının 2019 uluslararası rehberi, herkes için geçerli sabit bir saat yerine hastanın cilt yanıtına, kullanılan yatak yüzeyine, hareket düzeyine ve genel durumuna göre bireysel bir pozisyon programı önerir. NHS de düzenli pozisyon değişikliğini birinci koruyucu önlem olarak sıralar.

1. Bir çizelge oluşturun: Gün içindeki pozisyonları ve saatlerini yazılı planlayın; gece saatlerini de kapsayın.
2. Otuz derece yan yatış kullanın: Hastayı tam yan değil, sırtına yastık desteğiyle otuz derece çevirin. Bu açı kalça kemiği üzerindeki basıncı azaltır.
3. Topukları serbest bırakın: Baldırın altına yastık koyarak topukların yatağa değmemesini sağlayın; topuk en sık ihmal edilen bölgedir.
4. Yatak başını gerektiğinden fazla yükseltmeyin: Otuz dereceyi aşan yükseklik kaymaya ve kuyruk sokumunda derin hasara yol açar.
5. Kaydırmayın, kaldırın: Hastayı hareket ettirirken kaydırma örtüsü kullanın veya iki kişiyle kaldırın; çarşaf üzerinde sürüklemek sürtünme yarası yapar.
6. Sandalyede oturanı da unutmayın: Oturan hastada kuyruk sokumu basıncı yatana göre daha yüksektir; oturma süresi sınırlandırılmalı ve sık ağırlık aktarımı yapılmalıdır.

Destek yüzeyleri: yatak, minder ve yastıklar

Basınç dağıtan yüzeyler, doku üzerindeki yükü daha geniş alana yayarak riski azaltır. Yüksek riskli hastalarda havalı yatak, viskoelastik köpük şilte veya özel oturma minderleri kullanılır. Ancak hiçbir yüzey tek başına yeterli değildir; en gelişmiş havalı yatakta bile pozisyon değişikliği sürdürülmelidir.

Simit şeklindeki minderler ve şişme halkalar önerilmez; çevresinde oluşturdukları basınç halkası kan akışını daha da azaltır. Koyun postu, bez katları veya çok sayıda çarşaf da basıncı azaltmaz, tersine nemi tutar. Yastıklar yalnızca kemik çıkıntılarını birbirinden ve yataktan ayırmak için kullanılmalıdır.

Tekerlekli sandalye kullanan hastalarda oturma minderi, yatak kadar önemlidir. Minder seçimi ve oturma pozisyonu, mümkünse fizyoterapist veya yara bakım hemşiresiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Cilt bakımı ve nem kontrolü

Islak cilt, kuru cilde göre çok daha kolay yaralanır. İdrar veya dışkı kaçırma sorunu olan hastada cilt her kirlenmede ılık suyla veya durulama gerektirmeyen temizleyicilerle nazikçe temizlenmeli, ovulmadan kurulanmalı ve bariyer krem uygulanmalıdır. Uygun emici ürünlerin zamanında değiştirilmesi de aynı derecede önemlidir.

Kuru ve pul pul cilt için parfümsüz nemlendiriciler kullanılmalıdır. Kızarmış bölgeye masaj yapılmamalıdır; basınç görmüş dokuya masaj hasarı derinleştirir. Cildi kurutmak amacıyla pudra, alkol veya kolonya sürülmemelidir.

Çarşaflar gergin, kırışıksız ve kuru olmalıdır. Yatakta unutulan bir kalem veya çarşaf kırışığı bile hareketsiz hastada saatler içinde kızarıklık oluşturabilir.

Beslenme ve sıvı alımının rolü

Cildin basınca dayanması ve zedelenen dokunun onarılması için yeterli protein, kalori ve sıvı gerekir. Kilo kaybeden veya iştahı azalmış hastalarda deri altı yağ dokusu incelir ve kemik çıkıntıları daha az korunur. Rehberler, riskli hastalarda beslenme durumunun düzenli değerlendirilmesini ve gerekirse diyetisyen desteği alınmasını önerir.

Pratikte bu; küçük ve sık öğünler, her öğünde bir protein kaynağı, gün içinde yeterli sıvı ve gerekirse hekim önerisiyle beslenme destek ürünleri anlamına gelir. Yutma güçlüğü olan hastalarda kıvam ayarı ve pozisyon güvenliği ayrıca planlanmalıdır.

Ne zaman profesyonel destek alınmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa bakım verenin kendi başına çözüm aramadan yara bakım hemşiresine veya hekime ulaşması gerekir.

• Bastırınca solmayan kızarıklık iki saat içinde kaybolmuyorsa
• Ciltte kabarcık, morarma, açılma veya siyah renkli alan gelişirse
• Yaradan akıntı, koku geliyorsa veya çevresi sıcak ve şişse
• Hasta yeni ağrı, huzursuzluk veya ateş gösteriyorsa
• Bakım veren pozisyon değişikliğini tek başına güvenli yapamıyorsa
• Uygun yatak veya minder seçimi konusunda karar verilemiyorsa

Ankara’da bası yarası bakımı ve bakım veren eğitimi

Ankara Uzman Yara Bakım, yatağa bağımlı hastalarda bası yarası riskini Ankara il sınırları içinde evde değerlendirir. Ziyarette cilt kontrolü yapılır, yatak ve oturma yüzeyleri gözden geçirilir, kişiye özel pozisyon çizelgesi hazırlanır ve bakım verene döndürme, kaldırma ve cilt bakımı uygulamalı olarak öğretilir.

Erken evre yaralarda basıncın kaldırılması ve uygun pansumanla iyileşme evde izlenir; derin yaralarda hekim değerlendirmesi için yönlendirme yapılır. Bası yaraları hizmetimizi inceleyebilir veya iletişim sayfamızdan ön görüşme talebinde bulunabilirsiniz.